Sri Lanka krizinin ardındaki yedi temel neden

Getty Images

Sri Lanka, tarihinin en ağır krizini yaşıyor. Protestoların akabinde ülkeden kaçan Cumhurbaşkanı Gotabaya Rajapaksa dün istifa etti.

Başbakan Ranil Wickremesinghe, Cumhurbaşkanı vekili olarak vazifeye gelse de protestolar bitmiş değil. Wickremesinghe, orduya talimat vererek “düzenin tesis edilmesi için ne gerekiyorsa yapılmasını” istedi.

Ülkede önemli bir akaryakıt, besin, ilaç ve temel muhtaçlık eserleri yokluğu yaşanıyor ve aksiyoncular bu durumdan asıl olarak siyasi önderleri sorumlu tutuyor.

Sri Lanka’da ekonomik ve siyasi krizin ardındaki temel nedenleri sıraladık:

HAYAT PAHALILIĞI

Getty Images Beşerler akaryakıt için saatlerce, hatta günlerce sıra bekliyor.

22 milyon nüfuslu ada ülkesinde iktisat bir müddettir epeyce kırılgan.

Sri Lanka’nın merkez bankası, yıllık enflasyonun yüzde 50 üzerinde olduğunu, besinde bu oranın yüzde 80’lere vardığını belirtiyor.

Sri Lanka para ünitesi rupi, dolar karşısında tabanı gördü. Rajapaksa 2019’un Kasım ayında misyonu devraldığında bir dolar 179 rupi seviyesindeydi. Artık ise 1 dolar 360 rupiye eşit.

Ülkede kâfi paraya sahip olanlar bile besin ve akaryakıt alamıyor zira bu mallara erişim hayli sıkıntı. Dünya Besin Programı, ülkede 6 milyondan fazla kişinin bir sonraki öğününü nereden elde edeceğini bilmediğini kaydetti.

ULUSLARARASI FAKTÖRLER

Ukrayna’daki savaş besin ve petrol eserlerinin fiyatlarını yükseltti. Sri Lanka tüm petrol eserlerinde ithalata dayalı bir iktisada sahip. Savaşın başlamasıyla ülke, tedarik için kâfi parayı bulamamaya başladı.

Bu durum, iktisadın öteki kısımlarını da yavaşlattı.

Swaminathan Natarajan

Mutfaklarda artık yakıt olarak gaz yerine odun kullanılmaya başlandı.

Gaz kıtlığı o denli bir seviyede ki, kimi krematoryumlar kapanmak zorunda kaldı ve Sri Lankalılar geleneklerinde yer almamasına karşın ölüleri toprağa gömmeye başladılar.

TURİZMİN ÇÖKÜŞÜ

Lonely Planet isimli turizm mecmuası, 2019’da Sri Lanka’yı önde gelen turizm adresi seçmişti.

Getty Images Covid ve siyasi belirsizlik, turizm dalını vurdu.

2019 Nisan’ındaki terör ataklarında üç otel ve üç kilise amaç aldın, 267 kişi hayatını kaybetti.

Bu hücumlar turizmi etkilese de, tıpkı yılın Aralık ayında adadaki turizm tekrar toparlanmayı başardı.

Turizm kesimi Covid salgınından ise tıpkı biçimde çıkmayı başaramadı. Birçok kişi işini kaybetti, şirketler battı.

Covid tedbirlerinin geçtiğimiz yıl azaltılmasıyla bölümde kıpırdanma olsa da, siyasi kriz turizme son darbeyi vurdu.

‘ORGANİK TARIM’ HAMLESİ

2021 Nisan’ında Sri Lanka önderi tüm yapay gübre ithalatını durdurarak, çiftçileri organik alternatife yönelmeye zorladı.

Bu adım, ülkedeki kamuoyuna ve dış dünyaya “ekoloji dostu” bir atak olarak yansıtılsa da, asıl neden tükenmekte olan döviz rezervleriydi.

Bu siyaset aksi tepti. Ülkenin temel besini olan pirinçte rekolte düştü, ülke besin ithalatına bağımlı hale geldi.

Bu yılın başında hükümet Hindistan ve Myanmar’dan 400 bin ton pirinç almaya dönük planını açıkladı. Lakin bunun ne kadarının tüketiciye ulaştığı bilinmiyor.

TİCARET İSTİKRARININ OLMAMASI

Sri Lanka ihraç ettiği maldan 3 milyar dolar fazla pahada malı ithal ediyor. Ülkedeki döviz kıtlığının da esas nedenlerinden birisi bu.

Ülkedeki sanayi çarklarının dönmesi için gerekli petrol eserlerinin alımı ise kaynak yetersizliği nedeniyle imkansız hale geldi.

2019 sonunda Sri Lanka 7,6 milyar dolar döviz rezervine sahipti. Artık ise sadece 250 milyon dolara sahip.

BORÇ TUZAĞI

Sri Lanka’daki 30 yıllık iç savaş 2009’da sona erdi. Savaş sonrası periyotta hükümet yine inşaya girişti ve yol, liman üzere altyapı yatırımlarını artırdı.

Getty Images Sri Lanka’da ilaç stokları da erimiş durumda.

Tüm bu inşa sürecinde para, borçlanarak elde edildi. Ülke 6,5 milyar doları Çin’e olmak üzere 51 milyar dolarlık borç yükünün altına girdi.

Borç döngüsü, besin alımı üzere temel gereksinimler için çok az kaynak ayrılmasını getirdi.

G7 kümesi Sri Lanka’ya, borç ödemelerinde takviye vereceğini açıkladı. Dünya Bankası da ülkeye 600 milyon dolarlık kredi sağladı. Hindistan da 1,9 milyar dolarlık kredi verdi.

Sri Lanka hükümeti IMF ile ayrıyeten 3 milyar dolarlık kredi için görüşme halinde.

‘HANEDANLIK’ DÜZENİ

Başkent Colombo sokaklarında Cumhurbaşkanı Rajapaksa’nın yanı sıra, son 20 yıldır siyasete hükmeden ailesine de büyük bir öfke mevcut.

Getty Images Cumhurbaşkanı Rajapaksa, ağabeyine Başbakanlık misyonunu verirken…

Sokaklardaki aksiyoncular, Cumhurbaşkanı’nı ve ailesini tüm bu kaos ve krizden sorumlu tutuyor.

Gotabaya Rajapaksa’nın büyük kardeşi Mahinda Rajapaksa Başbakan olarak belirlendi. Aksiyonların ağırlaşmasının akabinde bu yılın Mayıs ayında istifa etti.

Gotabaya, idaresine çok sayıda eski ordu mensubunu da dahil etti. Rajapaksa kardeşler siyasi yükselişlerini Tamil gerillalarının bastırılmasındaki rollerine borçlu olsalar da, birçok analist bu kanıya karşı çıkıyor.

İktidardaki kardeşlerin ikisi de istifa etti, fakat onlardan boşalan iktidarın nasıl doldurulacağı muamma.